Voor het eerst sinds het Hussisme kan
de
Katholieke Kerk tenvolle weerwraak nemen en doet ze dat ook. Het
katholicisme
wordt de verplichte staatsgodsdienst. Iedereen, van hoog tot laag moet
zich
bekeren of de biezen pakken. Al wie - al was het indirect - had
meegewerkt
met de opstandelingen, wordt onteigend. Bijna drie kwart van alle
gronden
worden op die manier herverdeeld. Vooreerst naar de Kerk en verder als
beloning
van de Oostenrijkse; Duitse, Italiaanse en Spaanse huurlingen die mee
de
opstandelingen hebben verslagen: Schwarzenberg, Mansfeld, Colloredo,
Piccolomini,
Huerta, Buquoy... [Veel van die namen vind je terug als namen van
barokpaleizen
of kastelen in Bohemen; later als kopstukken van de reactionaire
bourgeoisie
en adel en... sinds 1990 als 'Kanselier' van de president Havel.] De jezu•eten
komen met vernieuwde kracht terug, breken de helft van Praag af en
morsen
de stad vol met hun barokke kerken, kloosters, kapellen,
beelden,... Het is de enige echte ravagegolf die door Praag is
getrokken (buiten enkele grote branden, maar dat zijn eerder
'natuurrampen'). [Een tweede golf - in analoge omstandigheden van een
contra-revolutie - kondigt zich nu aan, de postmoderne barok].
Alleen in de muziek - deze 'abstracte' en dus
moeilijk
censureerbare kunstvorm - kan de helderheid (libertÚ),
rationaliteit
(ÚgalitÚ) en harmonie (fraternitÚ) van de Verlichting
bijna ongestoord uiting vinden, meestal onder een religieus of
keizerlijk
laagje camouflagevernis (Bach, Gluck, Stamitz, Benda, Mozart,
Richter...).
[Wat men in de muziekgeschiedenis 'Barok' noemt en later 'Klassiek',
zou beter onder de noemer vallen 'Verlichting'].
1781: De 'verlichte despoot' Jozef
II (1780 - 1790 - dezelfde die over de Zuidelijke Nederlanden
heerst)
schaft het lijfeigenschap af en vaardigt de 'Akte van
verdraagzaamheid'
uit die godsdienstvrijheid toelaat. Dit waren twee noodzakelijke
maatregelen
om het industriekapitalisme tot volle ontwikkeling te laten
komen.
De aanwezigheid van grondstoffen, vakmanschap en vooral de waterkracht
voor
de nieuwe machines van bergrivieren, had in de bergachtige
grensgebieden
centra van manufactuurproduktie doen ontstaan: kristal, textiel, ijzer.
Lijfeigenschap beperkte de noodzakelijke mobiliteit van arbeidskrachten
voor verdere ontwikkeling van de (stedelijke) industrialisatie.
Godsdienstdictatuur
sloot intellect, kapitaal en geschoolde arbeidskrachten buiten.
Tsjechi‘ wordt vanaf 1781 - naast Engeland, Belgi‘ en
Noord-frankrijk
- een van de belangrijkste kapitalistische industriegebieden van Europa
en het enige dergelijk centrum in het Habsburgse rijk.
Het is de periode van het Habsburgse classicisme.
[Grootste
gedeelte van de Burcht in Praag - te vergelijken met de
gebouwen
rond het Koningsplein in Brussel]
1815: De Habsburgers (prins Metternich) worden de
koplopers
en organisatoren van de reactie tegen de revolutionaire golf van de
Franse
Revolutie.
De Romantiek wordt de culturele tegenkracht tegen de
idee‘n
van de Verlichting. "Restauratie", "terug naar" (het
ancien
rÚgime, en verder als het kan) wordt de overwegende stroming:
neoromaans,
neogotiek (waar het huidige Praag overigens vol van staat:
nagenoeg
alle beroemde torens), neo-barok, neo-classicisme Ook hier veel
analogie
met de contrarevolutionaire barok die zogenaamd teruggrijpt naar de
Griekse
en Romeinse Oudheid; met de Mussolinistijl en met het hedendaagse
postmodernisme.
De restauratie- en retrograde stroming vindt ook het nationalisme
uit als tegenkracht tegen het universalisme, de ÚgalitÚ- en
fraternitÚ-gedachten van de Franse Revolutie. Ook de ontwikkelde,
moderne, kapitalistische staten lanceren en ontwikkelen het
nationalisme, als tegenkracht tegen de opkomende arbeidersbewegingen.
(Nationale eenheid tegenover klassenstrijd).Het nationalisme wordt
echter een tweesnijdend zwaard en in de multi-ethnische rijken
(Habsburgse, Ottomaanse, Russische) gebruiken de progressieve,
revolutionaire krachten ook het nationalisme om zich te bevrijden van
de voogdij en dwingelandij van de absolutistische heersers, die
bovendien nog 'vreemden' zijn. In de
nog feodaal verbrokkelde niet-staten, het latere Duitsland en Itali‘,
vormt
het nationalisme een hefboom voor de bourgeoisie om zich te vuur en te
zwaard
een eengemaakte staat te scheppen, noodzakelijk voor het kapitalisme.
In Tsjechi‘ ontwikkelt zich in de negentiende eeuw een
sterke
nationale beweging, steunend op de nieuwe stedelijke middenklassen en
overwegend cultureel: Josef Dobrovsky (1753 - 1829), Frantisek Palacky
(1798 - 1876), Bedrich Smetana (1824 - 1884). [Te vergelijken met de
'Vlaamse beweging' in de negentiende eeuw in Belgi‘ met bv. Hendrik
Conscience, Peter Benoit,
Albrecht Rodenbach. In Tsjechi‘ echter was de nationale beweging
overwegend
antiklerikaal.]
1800: In de negentiende eeuw kent Tsjechi‘ een
stormachtige
industri‘le revolutie (zoals in Engeland en Belgi‘). Textiel, voeding
(brouwerijen), zware industrie. In 1844 komt het in Praag en in Liberec
(de tweede en een
nieuwe industriestad) tot arbeidersopstanden die bloedig neergeslagen
worden.
De Tsjechische bourgeoisie zÚlf wil uit het keurslijf van het
Habsburgse
absolutisme. De industrialisatie schept nieuwe lagen van geschoolde
middenklassen
in de steden die vatbaar zijn voor cultureel nationalisme.
Op 11 maart 1848 breekt een
nationale opstand uit in Praag (na de revoluties in januari in
Itali‘ en in februari in Frankrijk) die snel overslaat naar
heel het land. Het gaat om een nationale bevrijdingsstrijd, geleid door
de bourgeoisie maar met steun van de arbeiders, boeren en de stedelijke
middenklassen.
In juni hebben zware barrikadegevechten plaats in Praag. De stad wordt
door
de keizerlijke troepen gebombardeerd (een van de zeldzame keren in haar
geschiedenis). De opstand wordt neergeslagen. Na de eveneens
neergeslagen
opstand in Wenen zelf, in oktober 1848, wordt een waar schrikbewind
ge•nstalleerd
in heel het Habsburgse rijk: censuur, verbod op organisatie, sterk
politie-
en repressie-apparaat,... Na de Oostenrijkse nederlagen tegen het
nieuwe
Itali‘ in 1859 en tegen het nieuwe Duitsland van Bismarck in 1866, is
het
regime sterk verzwakt en moet de keizer een grondwettelijk systeem
invoeren.
De December-Grondwet van 1867 versoepelt het regime enigszins en laat
enkele
sporen zien van een parlementaire democratie. Hij blijft van kracht tot
de totale ineenstorting van het Habsburgse rijk in 1918 en het ontstaan
van de nieuwe staten: Tsjechoslowakije, Oostenrijk, Hongarije,
Joegoslavi‘.
1918 - 1939: De periode van de Eerste Republiek -
tot
de nazibezetting in oktober 1938 en maart 1939: zie hoofdstuk 6 uit het
boek: Het Sovjet-Duitse niet-aanvalsPACT, Lieven SOETE,
Antwerpen,
1989 [Blz. 147 tot 173].
Op het web
op: www.katardat.org/4pact/pact06.html
1939: Op 14 maart 1939 wordt de zogenaamd
'onafhankelijke'
staat Slovakije uitgeroepen, onder de leiding van de
plaatselijke
fascisten met bisschop Tiso. Op 15 maart wordt Bohemen-Moravi‘ een
'protectoraat'
van het Duitse Reich waar de SS en de Gestapo in feite de macht in
handen
hebben.Hongarije (fascistisch bondgenoot van nazi-Duitsland) annexeert
Transkarpatisch
Oekra•ene (Roeteni‘) en Oost-Slovakije.
De
communistische partij was in Tsjechoslowakije al behoorlijk
sterk (opgericht in 1921), voor de oorlog. Vanaf de eerste dagen van de
nazibezetting organiseert zij het clandestiene en openlijke verzet. Zo
wordt
midden november 1939 in Praag een massale studentenbetoging
georganiseerd
tegen de bezetters. 17 november wordt een nationale
herdenkingsdag.
[Door de anticommunisten handig gebruikt in 1989 om een provocatie op
te
zetten die het startsein betekende voor de 'fluwelen contra-revolutie'].
De ex-president Benes en de bourgeoisie vluchten
eerst
naar Frankrijk, later naar Londen waar in 1940 een 'Voorlopige
Regering'
wordt opgezet onder de leiding van Benes. De communistische leiders
verbleven
intussen in Moskou. In juli 1941 erkent de Sovjetunie de
Tsjechoslowaakse
regering in Londen en sluit op 18 juli een pact tot wederzijdse
bijstand
dat ondermeer bepaalt dat er in de Sovjetunie een Tsjechoslowaaks leger
zal uitgebouwd worden.
1944: Van 4 tot 11 februari: Conferentie van Yalta
(Stalin, Churchill, Roosevelt). Daar wordt al akkoord gesloten dat het
naoorlogse
Polen en Tsjechoslovakije de Duitstaligen (Silezi‘, Sudentenland) uit
hun
gebieden zullen mogen over de grens zetten.
In juni 1944 overschrijden
de
Sovjettroepen de Poolse grens. Het perspectief op bevrijding wordt
realistisch. Op 29 augustus breekt in Slovakije een gewapende opstand
uit tegen de eigen fascisten en de Duitse bezetters [De latere en
laatste communistische president Husak is een van de leiders van deze
opstand in Slovakije]. Pas eind oktober kunnen de fascisten hun greep
op het land grotendeels herstellen. In de bergen blijven hele gebieden
onder controle van de partizanen. Op 4 oktober 1944 trekt het Rode
Leger Tsjechoslowakije binnen (in Slovakije).Begin april
1945 bereikt het Moravi‘. De fascisten trekken zich terug in en rond
Praag.
Intussen immers rukken de geallieerden vanuit het westen steeds verder
Duitsland
binnen. Berlijn, Saksen, Beieren, Oostenrijk en Bohemen worden de
laatste,
dus wanhopige en zeer hardnekkige weerstandsnesten van de meest
fanatieke
nazihorden. (Hun ontsnappingsroutes zijn via Oostenrijk, Zwitserland,
Sloveni‘,
Kroati‘ en het Vaticaan intussen met de Amerikanen al georganiseerd. De
overblijfsels van het collaboratieleger vanVlassov waren in die dagen
bv.
ook in Praag, evenals Vlassov himself.).
1945: De Sovjettroepen bezetten op 3 april
1945
Wenen (naast Berlijn het tweede hart van nazi-Duitsland). De wurggreep
tegen
de fascisten die zich nu alleen nog rond Berlijn-Praag
terugtrekken,wordt
steeds groter. Op 2 mei wordt Berlijn volledig bezet. Op 5 mei 1945
geeft
de communistische partij het startsein voor de opstand in Praag. Er
wordt
verwoed gevochten. De stad ligt onder Duitse artillerie [Een deel van
het
Gotische stadhuis wordt verwoest. Als monument heeft men tot hiertoe
deze
plek midden in de stad onbebouwd gelaten.] De Duitsers onderhandelen
met
de Amerikanen die intussen tot inPilzen (in West-Bohemen) zijn opgerukt
om Tsjechoslowakije door de hen te laten bezetten en zich aan de
Westerse
geŠllieerden te kunnen overgeven. Een deel van het Rode Leger dat aan
het
optrekken is naar Berlijn waar de gevechten in hun eindfaze zijn,
draaien
om en trekken naar Praag. De stad wordt op 10 mei (jawel: 2
dagen
nadat de Duitsers de capitulatie hadden ondertekend) door de
Sovjettroepen
bevrijd.
17 juli tot 2 augustus 1945: Conferentie van Potsdam.
Op 12 december sloot Benes (in Londen) een verdrag met
de
Sovjetunie "tot vriendschap, wederzijdse bijstand en
samenwerking
na de oorlog". In de lente van 1945 was Benes in Moskou om er met
de
communistische leiders te onderhandelen over de nieuwe regering na de
oorlog.
Op 4 april 1945 wordt in Slovaakse stadje Kosice,
reeds bevrijd door het Rode Leger, een regering van het Nationaal
Front
van de Tsjechen en de Slovakenge•nstalleerd. Ze bestaat uit
evenveel
leden van de Communistische Partij, de Tsjechische Katholieke
Volkspartij,
de Sociaal-Nationalisten, de Sociaal-Democraten, en de Democratische
Slovaakse
Partij.Premier is de sociaal-democraat Zdenek Fierlinger, Klement
Gottwald,
leider van de communisten, is vice-premier. Ze publiceert het Regeringsprogramma
van Kosice. Benes blijft president van deze Tweede Republiek.
Overal
worden ComitÚs van het Volksfront opgericht. Dit zijn een soort
sovjets: verkozen raden van ex-partizanen, arbeiders, boeren en
werkers
uit de middenklassen).
1946: In december 1945 zijn alle Sovjettroepen uit
Tsjechoslowakije
teruggetrokken. [Idem in Joegoslavi‘, Noorwegen en het Deense eiland
Barnham.]
Op 5 maart houdt Churchill zijn fameuze anti-Sovjettoespraak
in Fulton (USA) waar hij het 'IJzeren Gordijn' afkondigt en de Koude
Oorlog
lanceert.
In mei 1946 zijn er algemene verkiezingen. Met 38%
van
de stemmen en 114 van de 300 zetels zijn de communisten de sterkste
partij
(40 % in Tsjechi‘ en 30 % in Slovakije). Klement Gottwald wordt Eerste
Minister
van een coalitieregering die verder het radicaal democratisch programma
van Kosice wil uitvoeren.
In 1947 mislukt de oogst in Tsjechoslovakije. Er is acute
hongersnood.
In december stellen de VS hun veto om nog langer via het noodfonds van
de nieuwe UNO voedsel te leveren aan Tsjechoslovakije. De Sovjetunie
daarentegen levert 600.000 ton graan (terwijl de situatie daar er ook
alles behalve een van overvloed was). Minister Masaryk (geen communist
en sterk pro-Westers) vraagt een lening aan de VS. Die wordt geweigerd
"zo lang er communisten in de regering zitten".
1948: De bourgeois-krachten - volop gesteund door de
Amerikanen
en de Britten (we belanden intussen in de Koude Oorlog) -
voeren
steeds openlijker en scherper een obstructie- en sabotagepolitiek,
profiteren
van de crisissituatie (hongersnood) en cre‘ren die mee zelf door
sabotage-acties
in mijnen en fabrieken. Op 17 februari 1948 dienen 12 ministers van de
sociaal-nationalisten, de katholieken en Slovaakse democraten en bloc
hun ontslag in. Ze rekenen op een machtsvacuÄm door maandenlang het
regeringswerk onmogelijk te maken.
De 14 andere ministers (communisten en sociaal-democraten) blijven
echter
en de lege posten worden opgevuld met ministers uit deze twee partijen.
(De
sociaal-democraten splijten wel in twee blokken). Dit wordt de 'februaricoup
van de communisten' genoemd in het anticommunistische jargon.
[Deze 'februaricoup' wordt aangegrepen als alibi voor de herbewapening
en het stopzetten van de denazificatie van West-Duitsland, de
oprichting van de NATO en de WEU.] De ComitÚs van het Volksfront
nemen overal de effectieve
macht in handen. President Benes be‘digt, na lang dralen en na massale
demonstraties
in heel het land, de nieuwe regering op 25 februari 1948. Na het debat
in
het parlement op 10 maart over de regeringsverklaring, namen er 230 van
de 300 deel aan de stemming. Allen stemden voor: 106 communisten (niet
eens
de meerderheid!) en 124 uit andere partijen.
Op 9 mei 1948 wordt een nieuwe Grondwet aangenomen waarbij
Tsjechoslowakije "een Volksdemocratische Staat is die het socialisme
wil opbouwen". Op 7 juni 1948 neemt president Benes ontslag; K.
Gottwald wordt in zijn plaats verkozen door het parlement.
De Koude Oorlog krijgt vaste vorm en structuur. Een
hele
reeks organisaties wordt op poten gezet met telkens expliciet als doel:
het bestrijden, indammen, van het communisme en gericht tegen het
'Oostblok'.
Op 17 maart 1948 wordt te Brussel het Europees
Defensiepact
gesloten tussen de Beneluxlanden, Frankrijk en Groot-Brittanni‘. Het is
expliciet gericht tegen een mogelijke Sovjetagressie. In 1955 zullen
Duitsland
en Itali‘ erbij aansluiten en verder als WEU bestaan.
Op 16 april 1948 wordt de OESO opgericht: de 16
landen
die meewerken aan het Marshallplan. Op 18 juni 1948 wordt in de
westelijke
bezettingszones van Duitsland eenzijdig en plots een nieuwe munt
ingevoerd.
Dit betekent een de facto cre‘ren van twee Duitse staten. Op 25 juni
leggen
de Sovjets in reactie daartegen een blokkade rond West-Berlijn.
Op 4 april 1949 wordt in Washington de NATO
opgericht.Op
5 mei 1949 wordt in Londen de Raad van Europa opgericht met
alle
Europese landen in de Amerikaans-Britse invloedssfeer. Op 2 mei 1951
wordt
in het kader daarvan de Europese Commissie voor de rechten van de
mens
opgericht.
Op 23 mei 1949 wordt de Bondrepubliek Duitsland
opgericht
(tŽgen alle afspraken van Yalta en Potsdam in) en op 21 september, als
antwoord, de DDR.
Op 28 oktober 1950 wordt de Europese Defensiegemeenschap
opgericht, bedoeld als militaire arm van de EGKS. Groot-Brittanni‘ is
daar
niet bij. Het is vooral bedoeld als middel om West-Duitsland (lid van
de
EGKS maar nog geen lid van de WEU of de NATO) te kunnen herbewapenen.
Plan
gaat niet door omdat het Franse parlement het verdrag niet wil
ratificeren
in 1954.
1968: de zogenaamde 'Praagse Lente' en de
tussenkomst
van de troepen van het Warschaupact (zonder de DDR en Roemeni‘): zie
Deel
1 uit het boek: USSR, de fluwelen contra-revolutie, Ludo
MARTENS,
Antwerpen, 1991 [Blz. 43 tot 69].
1883: Franz Kafka - tot 1924.
Duitstalige
schrijver. Bediende bij verzekeringsmaatschappijen (Assicurazioni
Generali
/ Arbeiter-Unfall-Versicherungs-Anstalt (AUVA). Beste vriend: Max
Brod. Passionele liefde voor en met Milena Jesenska.